Mee Op Missie met Toine Jongbloets: 'Waar woorden stoppen, begint de muziek'
Toine Jongbloets voelt zich zelden op zijn gemak bij grote woorden, hij heeft ze nooit nodig gehad om zijn werk te doen. Niet als militair, niet als veteraan en niet in de rol die hij nu vervult als directeur van het orkest van de Koninklijke Luchtmacht. Als er iets is wat hij in de loop der jaren heeft geleerd, dan is het dat betekenis zich vaak aandient op plekken waar taal tekortschiet. In stilte, soms in een melodie of juist in een moment dat je niet hoeft uit te leggen.
De start van Toine’s carrière bij Defensie
Hij begon zijn loopbaan niet in de muziek, al is muziek al van jongs af aan een onlosmakelijk onderdeel van zijn leven, maar bij Defensie. Eerst als hospik, dicht op mensen en dan niet als een romantische keuze, maar eerder juist een praktische: iets kunnen betekenen als het ertoe doet, als het echt nodig is. Binnen Defensie groeit Toine door, van hospik naar officier en van uitvoeren naar verantwoordelijkheid dragen. Er volgen vele uitzendingen, van Kosovo en meerdere keren Afghanistan tot Burundi. Maar die uitzendingen en het veteraan zijn worden nooit zijn identiteit. Ze vormen hem, scherpen hem, maar ze definiëren hem niet. Wat hij vooral leert, is kijken en luisteren. Niet alleen naar wat mensen zeggen, maar naar wat ze niet onder woorden kunnen brengen. Hij ziet hoe ervaringen opgedaan in crisisgebieden doorwerken en hoe weinig ruimte daar soms voor is.
Kabul
In Afghanistan, in Kabul, maakt Toine een moment mee dat hij later steeds opnieuw zal herkennen als een kantelpunt. Niet een gevecht of een acute dreiging, maar een bijzonder samenzijn onder leiding van de dominee in een kerkje op Kabul Airport, midden in een missiegebied waar alles draait om waakzaamheid, procedures en controle. De militaire kerkdienst vindt plaats in een eenvoudige ruimte, waar die militairen naast elkaar zitten. Sommigen zitten daar uit gewoonte, anderen juist uit behoefte naar rust, overdenking en wellicht zingeving. Niet iedereen is gelovig, maar bijna iedereen is wel moe. Moe van wat een uitzending van je vraagt en met je doet. De woorden en de rituelen van de dienst zijn bekend. Maar daar in die eenvoudige ruimte in Kabul landen ze anders. Omdat de dingen daar niet vanzelfsprekend zijn. Toine:
‘De dominee daagde de aanwezigen altijd uit om muziek mee te nemen.’
En dat deed Toine die dag ook. Hij koos voor If Tomorrow Never Comes van Garth Brooks, een lied dat niet religieus is, maar wel raakt aan de kern van het bestaan. Een nummer dat gaat over liefde en afscheid en over de vraag of je genoeg hebt gezegd voor het te laat is.
Toine herinnert zich het moment nog dat het nummer afgespeeld werd: “Toen de eerste klanken klonken, veranderde de ruimte. Alsof iedereen tegelijk zijn schouders iets liet zakken.”De muziek doet soms iets met mensen wat woorden niet kunnen. Voor sommigen roept het thuis op, Voor anderen verlies en voor weer anderen simpelweg de gedachte dat morgen niet vanzelfsprekend is. Op uitzending is juist dat geen abstracte gedachte, maar dagelijkse realiteit. Toine ziet het gebeuren en begrijpt pas later waarom dit moment zo is blijven hangen:
‘Daar drong het besef door dat muziek in staat is om mensen bij elkaar te brengen en emoties los te maken.’
Na alle uitzendingen keert het leven terug naar ‘normaal’. Toine beweegt zich daarin zonder nadruk op zijn verleden, hij voelt zich lange tijd ook geen veteraan. Dat woord plakt hij niet op zichzelf. Voor zijn gevoel horen veteranen bij een andere generatie van mannen met verhalen uit een ver verleden.
Muziek als zacht middel
Als Toine als actief dienend veteraan directeur wordt van orkest van de Koninklijke Luchtmacht, vallen dingen op hun plek. Niet zozeer omdat muziek ineens ‘het antwoord’ is, maar omdat hij ziet wat de rol is die muziek kan spelen.
Het orkest is geen bijzaak voor Defensie, maar eerder een brug naar de samenleving, naar veteranen en naar nabestaanden. Toine ziet hoe muziek werkt op Veteranendag en bij herdenkingen. Soms in kleine zaaltjes, verzorgingstehuizen of bij Veteranen Ontmoetingscentra. En soms bij mensen die hun hele leven weinig met Defensie hebben gehad, maar ineens geraakt worden. Een concert van ‘zijn’ orkest speciaal uitgevoerd voor onze Canadese bevrijders, decennia na de Tweede Wereldoorlog, maakt diepe indruk op Toine.
Leidinggeven zonder te verstarren
Als directeur van het orkest stuurt Toine niet op strakke kaders alleen. Natuurlijk zijn er afspraken, structuren en verantwoordelijkheden. Maar juist met de muzikanten geeft hij ruimte voor artistieke vrijheid, voor interpretatie en voor het zoeken naar de juiste toon.
“Niet alles hoeft dichtgetimmerd en vastgelegd te zijn. Soms ontstaat betekenis juist in het vertrouwen en de vrijheid die je geeft.” Het is houding die hij al die jaren als militair bij Defensie heeft ontwikkeld: “Niet alles willen controleren, maar wel aanwezig zijn en luisteren en verantwoordelijkheid nemen als het nodig is.”
Waar woorden stoppen
Toine gelooft niet dat alles gezegd hoeft te worden en hij gelooft ook niet dat muziek alles oplost. Maar hij heeft gezien wat er gebeurt als woorden stoppen en muziek het overneemt. Er ontstaat iets wat niet hoeft te worden uitgelegd en misschien is dat wel de kern van zijn verhaal. Dat dienen vele vormen kent en dat muziek, op de juiste plek en het juiste moment, een vorm van dienstbaarheid kan zijn.
